ابو نصر اسماعيل بن حماد نيشابورى فارابى جوهرى متوفى 393 ه - . ق . نخستين كسى كه لغات عربى را به ترتيب حروف تهجى مرتب كرده است و بعنوان كتاب فوق ارائه داده است . او لغت عرب را از زبان اعرابى كه اصلًا مراوده با اجانب نداشتند و زبان ايشان در عربيت اصليه باقى و مخلوط بكلمات بيگانه نبود اخذ نموده ، با اينكه زبان مادرى او تركى بوده ، از پيشوايان لغت عرب محسوب مىشود . جوهرى خط بسيار نيكوئى داشت و با ابن مقله و امثال او هم تراز ، در عصر خود بى بدل و درخوبى ضرب المثل بود . عاقبت باز به نيشابور برگشت و بتدريس و تأليف آغاز كرد . گويند كه در آخر عمر مبتلا به اختلال حواس گرديد . به خيال پرواز كردن افتاد و در اثر همين خيال ، دو لنگه در را زير بغل گرفته و بجاى بلندى رفت و به گمان پرواز كردن ، خود را پائين انداخته و جان داد . در هر حال مشهورترين تأليفات وى ، كتاب صحاح اللغه است و مرجع اكابر و افاضل هر زمان مى باشد و بارها در هند و مصر و ايران چاپ شده است و بر آن شرح و حاشيه نوشته اند و تلخيص كرده اند و جمال الدين قرشى ، ابوالفضل محمد بن عمر در سال 681 ه - . ق . اين كتاب را بپارسى هم ترجمه اش كرده است بنام - الصراح من الصحاح - و همين جمال الدين قرشى دو كتاب ديگر دارد كه يكى بنام - القراح بتكميل الصحاح - و ديگرى بنام - نور الصباح فى اغلاط الصحاح . ( فاضل ) [ التراث العربى 3 / 459 ؛ كشف الظنون 2 / 1071 ؛ مجلس 4 / 293 و 7 / 176 و 25 / 193 ؛ سركيس 1 / 723 ؛ الهيات مشهد 1 / 190 ؛ فهرست سپهسالار 2 / 197 - 200 و 5 / 166 - 167 ؛ فرهنگنامه هاى عربى به فارسى 142 - 149 ؛ فهرست دانشگاه 1 / 368 - 371 ؛ مشار عربى / 585 ؛ كتابخانه ملك 1 / 345 - 364 ؛ دارالكتب 2 / 6 ؛ فهرست مدرسه آية الله خوئى ص 10 ؛ كتابخانه جامع گوهرشاد 1 / 131 ؛ آية الله فاضل خوانسارى ص 51 و 69 و 1 / 261 و 2 / 27 ؛ فهرست آستان قدس 13 / 40 - 13 / 13 48 / 159 - 13 / 165 ] 8461 ) نسخه شماره : 733 - 23 / 5 آغاز : بسمله . الحمدلله شكراً على نواله والصلوة على نبيه محمد وآله . اما بعد فانى قد اودعت هذا الكتاب ماصح عندى . . . باب الالف المهموزة من كتاب الصحاح قال الشيخ انجام : قال ذوالرمة الا يا اسلمى يا دارمى على البلى ولازال منهلا بجرعائك القطر . از اول تا آخر ، نسخ معرب ، بى كا ، قرن 12 ، عناوين شنگرف ، جلد : تيماج قهوه اى ضربى ، ترنج با سر ، مجدول ، 830 برگ ، 23 سطر ، 18 * 5 / 29 سم 8462 ) نسخه شماره : 1938 - 38 / 11 نسخ ، اسماعيل بن عبدالله خوانسارى ، سه شنبه 1255 ، عناوين شنگرف ، تمامى صفحات جدول مذهب ، جلد : تيماج مشكى ، 394 برگ ، 29 سطر ، 17 * 27 سم 8463 ) نسخه شماره : 7397 - 17 / 38